Meten hoe het gaat met vlinders en libellen
Dankzij duizenden vrijwilligers en tientallen jaren monitoring weten we steeds beter hoe het gaat met de Nederlandse biodiversiteit. Die kennis gebruiken we niet alleen om trends te volgen, maar ook om Rode Lijsten op te stellen. Rode Lijsten laten zien welke soorten kwetsbaar zijn, welke achteruitgaan en welke inmiddels uit Nederland zijn verdwenen. Ze vormen een belangrijke basis voor natuurbeleid, bescherming en herstelmaatregelen.
Wat is een Rode Lijst?
Een Rode Lijst is een officieel overzicht van soorten die in een land bedreigd zijn of dreigen te verdwijnen. Zo ontstaat een beeld van welke soorten het goed doen en welke extra aandacht nodig hebben. Voor Nederland worden Rode Lijsten vastgesteld door de Rijksoverheid en periodiek geactualiseerd. Bij het samenstellen van een Rode Lijst wordt gekeken naar:
- hoe algemeen of zeldzaam een soort nu is;
- hoe de verspreiding zich heeft ontwikkeld;
- hoe de aantallen zijn veranderd;
- de ontwikkeling van soorten sinds ongeveer 1950.
Van waarneming naar Rode Lijst
Rode Lijsten zijn niet gebaseerd op losse indrukken, maar op tientallen jaren onderzoek en miljoenen waarnemingen. Dankzij de meetnetten en de Nationale Databank Flora en Fauna beschikken we voor veel soortgroepen over unieke gegevensreeksen die tientallen jaren teruggaan en kunnen we veranderingen in aantallen en verspreiding nauwkeurig volgen. Meetnetten leveren inzicht in veranderingen van populaties, terwijl verspreidingsgegevens laten zien waar soorten voorkomen en hoe hun verspreidingsgebied verandert. Met behulp van statistische analyses, populatietrends en verspreidingsmodellen bepalen onderzoekers hoe soorten zich ontwikkelen. Die analyses vormen vervolgens de wetenschappelijke basis voor Rode Lijsten.
Meer over verspreidingsonderzoek
Rode Lijst Dagvlinders
De meest recente Rode Lijst laat zien dat veel dagvlinders nog steeds onder druk staan. Soorten van heiden, hoogvenen, schrale graslanden en bloemrijke landschappen zijn vaak het sterkst achteruitgegaan. De Rode Lijst maakt duidelijk welke soorten verdwenen zijn, welke ernstig bedreigd zijn en welke nog voldoende stabiel voorkomen. Op dit moment zijn 15 soorten verdwenen uit Nederland, 12 ernstig bedreigd, 10 bedreigd, 7 kwetsbaar en 3 gevoelig. Slechts 29 soorten (38%) zijn niet bedreigd.
Meer informatie
Basisrapport Rode Lijst Dagvlinders
Trends van Nederlandse dagvlinders
Bescherming van bedreigde vlindersoorten
Rode Lijst Nachtvlinders
Lange tijd ontbrak voldoende informatie om een officiële Rode Lijst op te stellen. Door de sterke groei van waarnemingen en monitoring is inmiddels wel een betrouwbare beoordeling mogelijk. Samen met de Werkgroep Vlinderfaunistiek (WVF) van EIS-Nederland heeft De Vlinderstichting een voorlopige Rode Lijst samengesteld, waarin de bedreigingsstatus van alle Nederlandse macronachtvlinders wordt weergegeven op basis van waarnemingen van 1982 tot en met 2011. Die laat een verontrustend beeld zien. Van de 841 soorten macronachtvlinders in Nederland zijn 47% in meer of mindere mate bedreigd en 8% al uit ons land verdwenen.
Meer informatie
Voorlopige Rode Lijst Nachtvlinders – pdf of csv
Monitoring van nachtvlinders
Nachtvlinders belicht
Rode Lijst Libellen
Libellen reageren snel op veranderingen in waterkwaliteit, verdroging en klimaat. Daardoor zijn ze belangrijke indicatoren voor de gezondheid van natte natuurgebieden. Sommige soorten zijn de afgelopen decennia sterk hersteld dankzij verbeterde waterkwaliteit. Andere soorten blijven kwetsbaar doordat geschikte leefgebieden verdwijnen. Op 22 april 2026 is de nieuwe Rode Lijst gepubliceerd in de Staatscourant. Van de 69 Nederlandse libellensoorten staan er 23 op de Rode Lijst, dat is 33%. Samen met libellendeskundigen uit andere Europese landen werken we ook aan een nieuwe Europese Rode Lijst.
Meer informatie
Factsheet Rode Lijst Libellen
Basisrapport Rode Lijst Libellen
Beheer voor libellen
Waarom zijn Rode Lijsten belangrijk?
Rode Lijsten maken zichtbaar welke soorten onder druk staan en waar bescherming nodig is. Ze worden gebruikt door overheden (bij natuurbeleid), terreinbeheerders bij (beheermaatregelen), onderzoekers (bij het volgen van biodiversiteit), provincies (bij het beschermen van kwetsbare soorten) en natuurorganisaties (bij beschermingsprojecten).
Rode Lijsten en wettelijke bescherming
Een Rode-Lijststatus betekent niet automatisch dat een soort wettelijk beschermd is. Rode Lijsten laten zien welke soorten bedreigd zijn en extra aandacht nodig hebben. Ze vormen een belangrijke basis voor natuurbeleid, beheer en beschermingsmaatregelen, maar geven op zichzelf geen juridische bescherming. Soorten zijn alleen wettelijk beschermd wanneer zij zijn opgenomen in nationale of Europese wetgeving. Monitoring en analyses leveren de kennis die nodig is om zowel Rode Lijsten op te stellen als beschermingsmaatregelen te onderbouwen. Rode Lijsten laten zien hoe het gaat met soorten en welke soorten kwetsbaar zijn. De Habitatrichtlijn en Omgevingswet bieden juridische bescherming aan een beperkt aantal soorten.
Bescherming via de Habitatrichtlijn
De belangrijkste Europese regelgeving voor soortenbescherming is de Habitatrichtlijn. Deze richtlijn verplicht lidstaten om aangewezen soorten en hun leefgebieden te beschermen. Voor vlinders zijn op Europees niveau tientallen soorten beschermd, waarvan enkele ook in Nederland voorkomen. Deze soorten genieten bescherming doordat de Europese regels zijn opgenomen in de Nederlandse wetgeving: grote vuurvlinder (Lycaena dispar), pimpernelblauwtje (Phengaris teleius), donker pimpernelblauwtje (Phengaris nausithous), spaanse vlag (Euplagia quadripunctaria)en teunisbloempijlstaart (Proserpinus proserpina)
Bescherming in de Omgevingswet
De verplichtingen uit de Habitatrichtlijn zijn in Nederland verankerd in de Omgevingswet. Daardoor is het verboden om beschermde soorten opzettelijk te doden, vangen, verstoren of hun voortplantings- en rustplaatsen te beschadigen, tenzij daarvoor een wettelijke ontheffing of vergunning is verleend. Voor de meeste vlinders, nachtvlinders en libellen geldt echter dat zij niet rechtstreeks wettelijk beschermd zijn. Juist daarom zijn Rode Lijsten zo belangrijk: zij maken zichtbaar welke soorten achteruitgaan en waar extra aandacht voor beheer, herstel en bescherming nodig is.
