Veelgestelde vragen

Heb je een vraag over welke soort je hebt gezien? Determineer de foto met de Obsidentify app (Nederlandse soort) of iNaturalist app (buitenlandse soorten) of stuur de foto naar onze deskundige vrijwilligers bij vragen@vlinderstichting.nl.

Dit is een veelgestelde, maar moeilijk te beantwoorden vraag. Wat wordt immers bedoeld met ‘nut’? Meestal wordt bedoeld: het nut voor mensen. In dat opzicht is het nut van libellen beperkt. Libellen worden in Europa niet gebruikt als bron van voedsel of medicijnen voor mensen. Veel mensen beleven echter wel plezier aan het bekijken van libellen en het feit dat ze muggen eten wordt meestal ook als positief ervaren. In andere werelddelen staan libellen en hun larven wel regelmatig op het menu van mensen, net als veel andere insecten. 

Belangrijker is misschien de vraag: welke rol spelen libellen in de natuur? Libellen staan ergens halverwege de voedselketen: het zijn rovers en dragen dus bij aan het onder controle houden van de aantallen van kleine insecten. Anderzijds worden libellen gegeten door vele andere dieren: vogels, vissen, kikkers, salamanders, hagedissen, (spits)muizen, wespen, mieren, andere libellen, spinnen, enzovoorts. Sommige vogels, zoals boomvalken en kwikstaarten, zijn zelfs gespecialiseerd in het vangen van libellen. Libellen hebben dus een veelzijdige functie in het ecosysteem, zowel boven als onder water. 

Tot slot kunnen libellen gezien worden als graadmeters voor de kwaliteit van waterrijke natuurgebieden. Het voorkomen van veel verschillende libellensoorten wijst op veel variatie in water- en oevervegetatie, een goede waterkwaliteit en goed beheer. Andersom kan het ontbreken van bepaalde libellensoorten helpen bij het opstellen van doelen voor natuurbeheer. 

Libellen leven als larve één of enkele jaren onder water, voordat ze een imago worden. Een imago is het volwassen, vliegende insect waar we het eerst aan denken bij het woord ‘libel’. Imago’s worden afhankelijk van de soort en de weersomstandigheden slechts enkele weken tot enkele maanden oud. Juffers leven gemiddeld korter dan ‘echte’ libellen. De bruine en noordse winterjuffer zijn hierop een uitzondering, dit zijn de enige twee soorten in Nederland die als imago overwinteren, waardoor ze zo’n acht maanden oud kunnen worden. In de korte tijd die libellen hebben als imago, moeten zij jagen, geslachtsrijp worden, een partner vinden, paren en eitjes afzetten. De meeste libellen sterven enkele dagen na de voortplanting.

Dit is en blijft een hardnekkige mythe! Libellen kunnen niet steken of bijten. Om te steken hebben ze simpelweg de middelen niet: libellen hebben geen angel. Libellen hebben wel kaken, waarmee ze insecten fijnkauwen. Deze kaken zijn bij de meeste soorten te zwak om door de menselijke huid heen te komen. De grootste soorten (zoals grote keizerlibel) kunnen dit wel, maar ze zullen dit nooit als verdedigingsmechanisme gebruiken. Pas als je ze vangt, in de hand houdt en een vinger tegen de kaken aanhoudt, maken ze happende bewegingen als reflex. Alleen bij de grote soorten zou dit dus een sneetje kunnen opleveren. Volgens sommige fabeltjes zouden libellen scherpe vleugels hebben waarmee ze je kunnen snijden, of ze zouden eitjes kunnen leggen onder je huid. Dit is allemaal niet waar. Spannende libellennamen als paardenbijter en glassnijder zijn gebaseerd op associaties en bijgeloof, niet op feiten. 

Ja. De orde der libellen (Odonata) bestaat uit twee onderorden: de juffers en de ‘echte’ libellen. De ‘echte’ libellen worden echter vaak kortweg ‘libellen’ genoemd, waardoor soms spraakverwarring optreedt. Met ‘libellen’ kan dus zowel de hele groep inclusief juffers worden bedoeld, of alleen de ‘echte’ libellen. Op deze site bedoelen we met ‘libellen’ meestal de hele groep. 

Libellen worden in twee groepen onderverdeeld: de waterjuffers en de echte libellen. Juffers zijn slanke en meestal kleine libellen die rustig vliegen. Hun voor- en achtervleugels hebben dezelfde vorm: ze heten daarom ook wel de gelijkvleugeligen. Het lantaarntje, de azuurwaterjuffer en de vuurjuffer zijn waterjuffers die in veel tuinen voorkomen. 

De ‘echte’ libellen zien er veel robuuster uit. Het zijn vaak goede en snelle vliegers en de achtervleugel is breder dan de voorvleugel. De blauwe glazenmaker en de platbuik zijn voorbeelden van ‘echte’ libellen die bij tuinvijvers vaak gezien worden.

Libellen zijn erg mobiel en verschijnen dan ook snel wanneer de omstandigheden geschikt zijn. Het lantaarntje bijvoorbeeld, zal de weg naar jouw vijver snel weten te vinden! Lees op deze pagina alles over een libelvriendelijke vijver en tuin. 

De grootste libel van Nederland is de gewone bronlibel. Deze zeldzame soort kan tot 8,5 cm lang worden. De grote keizerlibel is veel algemener en komt op een goede tweede plaats: maximaal 8,4 cm lang. 

De grootste libel ter wereld is de oerlibel (Petalura ingentissima) uit Australië, met een lengte van 12,5 cm. De reuzenjuffer (Megaloprepus caerulatus) uit Midden- en Zuid-Amerika heeft de grootste spanwijdte: 19 cm. Meer dan 300 miljoen jaar geleden (in het Carboon) vlogen reusachtige libelachtige insecten rond, waarvan sommige een spanwijdte hadden van meer dan 70 cm: ongeveer zo groot als een kraai! 

De kleinste libel van Europa is de dwergjuffer, die nooit langer wordt dan 26 mm. In Nederland kwam deze soort vroeger voor, maar nu is hij uit ons land verdwenen. De kleinste libel die nu nog in ons land rondvliegt is de tengere grasjuffer: 26 tot 31 mm lang. De kleinste ‘echte’ libel van Nederland is de zwarte heidelibel, die 29 tot 34 mm lang wordt. 

De kleinste libel van de wereld is Nannophya pygmaea, een ‘echte’ libel met een lengte van slechts 15 mm en een spanwijdte van 20 mm. Dit beestje vliegt rond in Azië. 

Libellen eten allerlei kleine en meestal vliegende insecten: muggen, vliegjes, motjes, enzovoorts. Soms vangen ze ook grotere insecten, zoals vlinders en elkaar… 

Libellenlarven eten onder water allerlei waterbeestjes die kleiner zijn dan zijzelf, variërend van watervlooien tot kleine visjes.

In Nederland zijn 71 libellensoorten waargenomen. Dat is een relatief hoog aantal, zeker als je bedenkt dat er in het veel grotere Duitsland zo’n 80 soorten zijn waargenomen. In Noordwest-Europa als geheel ligt het aantal op ongeveer 95. Niet alle 71 soorten komen nu ook nog voor in Nederland. Enkele soorten zijn uit ons land verdwenen en enkele andere hebben ons land alleen als zwerver een keer bezocht. Waarschijnlijk kent Nederland 64 soorten die zich daadwerkelijk hier voortplanten. 

Een goed begin om meer over libellen te leren is door eens op deze website rond te klikken! Er staat veel informatie over verschillen tussen juffers en libellen, gelijkende soorten, wat goede libellengebieden zijn, etc. Natuurlijk kun je ook een libellenboek of -gids kopen, welke ook te vinden zijn op onze website bij Producten.  Er zijn ook gratis herkenningskaarten beschikbaar.  

En omdat het fijn is om samen enthousiast te zijn en je samen sneller leert, kun je ook kijken of er een libellen- of insectenwerkgroep bij jou in de buurt is. Nieuwe leden zijn hier altijd welkom! Op de agenda kun je ook zien of er een lezing bij jou in de buurt is. Op Facebook zijn ook forums te vinden waar je je foto’s kunt laten zien en op naam brengen; als je een waarneming met foto op Obsidentify, waarneming.nl of iNaturalist plaatst dan helpt de beeldherkenning.

Wil je je echt gaan verdiepen in de wereld van libellen? Overweeg dan om één of meerdere online libellencursussen te volgen.

Veel voorkomende libellen bij tuinvijvers zijn: gewone pantserjuffer, houtpantserjuffer, lantaarntje, azuurwaterjuffer, variabele waterjuffer, vuurjuffer, kleine roodoogjuffer, blauwe glazenmaker, platbuik, viervlek, bloedrode heidelibel, bruinrode heidelibel en steenrode heidelibel. Ook paardenbijters vliegen vaak door de tuin, hoewel ze zich niet vaak in tuinvijvers voortplanten. 

De blauwe glazenmaker is de meest opvallende verschijning. Deze grote libel (die ondanks de naam meer groen is dan blauw!) vliegt vanaf juli door de tuin, in een rustig tempo en vaak laag boven de grond. Ze ‘onderzoeken’ alle uithoeken van de tuin en kunnen daardoor regelmatig in huis terecht komen, waar ze met veel rumoer tegen het raam aanvliegen. Ook vallen ze regelmatig ten prooi aan huiskatten.